Geschiedenis van de Spoorwegen
Periode 1840 - 1860 Periode 1860 - 1880 Periode 1880 - 1900 Periode 1920 - 1940 Periode 1940 - 1960 Periode 1960 - 1980 Periode 1980 - 2000 Periode 2000 - heden

Periode 1900 - 1920


Locomotief serie 3900

Vergeet de mens niet!

De industriŽle revolutie, waarvan de spoorwegen een vroege exponent zijn, heeft ingrijpende gevolgen gehad voor het leefpatroon van mensen. De productiviteitsverbetering die de industriŽle revolutie mogelijk maakte zou uiteindelijk een enorme toename van de welvaart mogelijk maken, gedeeld door alle lagen van de bevolking. Maar zo ver was het nog niet in 1900.

We waren gewend weinig zachtzinnig met elkaar om te gaan. Zo had je landheren die landarbeiders uitbuitten. Van de winst konden ze legers financieren waarmee ze barbaren buiten hielden, de landarbeiders eronder hielden en elkaar de macht konden betwisten. Dat was niet leuk voor de landarbeider maar het was nu eenmaal zo, hij had weinig macht er iets aan te doen en in ieder geval nog de frisse lucht en ruimte om zich heen.
En dus gingen industrieheren industriearbeiders uitbuiten. Maar de arbeidsomstandigheden in de industrie waren nog veel slechter dan in de landbouw: Rook, kolengruis, dicht opeengepakt en vaak regelrecht gevaarlijke situaties. Het lag dan ook voor de hand dat de arbeiders zich zouden verzetten, geleidelijk aan gingen zij zich organiseren en ontstond de arbeidersbeweging. Wat voor de industrie gold gold ook voor de spoorwegen. Ook hier slechte arbeidsomstandigheden die resulteerden in verzet. In 1903 was het zo ver: Staking!


Figuur: "Gansch het raderwerk staat stil als uw machtige arm het wil..."
(Het Volk 8 februari 1903)

En toen kwam iets onverwachts naar voren, namelijk dat de maatschappij zich geleidelijk aan de mogelijkheden van de spoorwegen had aangepast en er van afhankelijk was geraakt. Doordat de spoorwegen niet meer functioneerden stond de maatschappij stil en dat kon ze zich niet lang veroorloven. Werkgevers en overheid waren aanvankelijk volkomen verrast en konden niet anders dan volledig op de eisen van de stakers ingaan.
Vervolgens was het zoeken naar een nieuw machtsevenwicht tussen werkgevers, werknemers en overheid. Dat leidde er enerzijds toe dat spoorweg werknemers het stakingsrecht ontnomen werd maar anderzijds dat de wederzijdse rechten en plichten tussen werknemers en werkgevers werden vastgelegd in het "Reglement Dienstvoorwaarden" (RDV). Dat betekende dat de werknemers zich nu ergens op konden beroepen maar ook gewoon dat de arbeidsvoorwaarden beter werden.

In 1914 brak de Eerste Wereldoorlog uit. Nederland bleef neutraal maar kwam wel in een zeer geÔsoleerde positie terecht. Daarmee braken angstige en arme jaren aan. Voor de spoorwegen viel het internationale en een deel van het binnenlandse vervoer weg. Daar kwam militair vervoer voor in de plaats.
Door de oorlog werd het enorme militair-strategisch belang van de spoorwegen duidelijk. Dit leidde er toe dat spoorwegen in heel Europa als een zaak van nationaal belang, en niet alleen commercieel belang werden opgevat. En dus dat spoorwegen steeds vaker in de een of andere vorm van staatsexploitatie werden bedreven.
In Nederland zijn S.S. en H.S.M. tijdens de oorlog gaan samenwerken. Na de oorlog is de samenwerking steeds hechter geworden. Een overweging hierbij was overigens ook dat de spoorwegen geen winst meer maakten en men door samenwerking de efficiŽntie trachtte te verbeteren. De samenwerking zou in 1937 leiden tot een volledige fusie en oprichting van de N.V. Nederlandsche Spoorwegen (NS).

Lees verder: periode 1920-1940

 

gemaakt door:

Berend Schotanus
03 June 2005